251 - « مسلمانان » مسلمانان مرا وقتى دلى بود * كه با وى گفتمى ، گر مشكلى بود به گردابى چو مىافتادم از غم * به تدبيرش اميدِ ساحلى بود دلى همدرد و يارى مصلحت‌بين * كه استظهارِ هر اهل دلى بود ز من ضايع شد اندر كوى جانان * چه دامنگير ، يا رب ، منزلى بود هنر بىعيبِ حرمان نيست ليكن * ز من محروم‌تر ، كى سائلى بود ؟ برين جانِ پريشان رحمت آريد * كه وقتى كاردانى كاملى بود مرا تا عشق ، تعليمِ سخن كرد * حديثم نكتهء هر محفلى بود مگو ديگر كه حافظ نكته دانست * كه ما ديديم و مُحكم جاهلى بود * توضيحات : گفتمى ( ماضى استمرارى ، مىگفتم ) گرداب ( غرقاب غم ) تدبير ( چاره‌جويى ) ساحل ( نجات ) استظهار ( پشت‌گرمى ) مصلحت‌بين ( مصلحت‌شناس ) ضايع ( تباه ، از دست رفتن ) دامين‌گير ( جايى كه دل تعلق پيدا كرده ) سرشك ( اشك چشم ) حرمان ( بىبهره بودن ) سائل ( خواهنده - گدا ) كى ( كجا ، چه كسى ) كاردان ( كار آزموده ) تعليم سخن كرد ( سخن آموخت ) نكته‌دان ( نكته‌سنج ) حديث ( داستان ) محفل ( مجلس ) محكم جاهل ( سخت جاهل و نادان ) ديگر ( هرگز ) معنى بيت ( 1 ) ( اى مسلمانان زمانى دلى داشتم كه هر مشكلى برايم پيش مىآمد به او مىگفتم يعنى راز دل را به خود دل در ميان مىگذاشتم ) معنى بيت ( 3 ) ( يكدل همدرد و يك‌بار مصلحت‌انديش بود كه پشت گرمى اين دل بود ) معنى بيت ( 4 ) ( در كوى جانان دل از دست من رفت ، اى خدا چه مشكل و منزل دامن‌گيرى بود اين كوى جانان كه چنين دلم در آنجا گم شد ) . * ترجمه : * نتيجه تفأل : 1 - خواجه در بيتهاى 5 و 6 و 7 و 8 به ترتيب فرمايد : ( هنر از عيب محرومى خالى نيست و هنرمند نيز اكثرا از مرادهاى دنيا محروم است اما از من محروم‌تر خواهنده‌اى وجود ندارد ) ( به روح افسرده رحمت كنيد زيرا روزى و روزگارى بيدار و هوشيارى كاملى بوده كه اينك به عشق يار مست و بىقرار و بىهوش گشته است ) ( از وقتى كه عشق ، سخن گفتن را به من تعليم داد ، سخنم نكتهء هر مجلس و محفلى براى عشاق گرديد ) ( هرگز نگوييد كه حافظ نكته‌سنج است زيرا ما ديديم او سخت نادان است ) جناب‌عالى تفسير بفرمائيد . 2 - احساس تنهايى داريد زيرا فكر مىكنيد كسى سخن شما را درك نمىكند ، به شما توصيه مىكنم به مادر و پدر يا يكى از اقوام نزديك اعتماد داشته باشيد و براى او درددل كنيد و از او مشورت بخواهيد . عزيزم : موطن آدمى را بر هيچ نقشه‌اى نشانى نيست ، موطن آدمى تنها در قلب كسانى است كه دوستش مىدارند و او آنها را دوست مىدارد ، پس دوست داشتن خيلى زيباست و موطن انسان است . 3 - اگرچه قبلا وضع شما بسيار خوب بوده است ولى اين دليلى ندارد كه مرتبا ياد از گذشته كنيد ، بلكه با سرعت ، دقت و فعاليت امروز و فردا را به دست آوريد و عمر را بيهوده تلف مكنيد زيرا دنيا در تغيير و تبديل مىباشد ، انسانهاى موفق از زمان بهره مىگيرند . 4 - ترديد و اندوه را از دل بيرون كنيد ، همسر را آزار ندهيد ، به پدر و مادر توجه كامل داشته باشيد ، دست از لجبازى و وسواسى برداريد ، موفق مىشويد . 5 - مسافر چندان ناراحت نمىباشد ، بيمار بهتر مىشود ، قرض ادا مىشود ، مسافرت فعلا صلاح نمىباشد و فعلا خريدوفروش در اين بازار چندان سودى نمىبخشد . 6 - ويژگيهاى جناب‌عالى عبارتند از : عاقل و دانا ، روشنفكر ، كم‌توقع ، دهان‌قرص ، فرشته‌خو ، قابل احترام ، كمال‌گرا ، درويش ، صميمى ، كنجكاو ، بدبين ، صلح‌جو ، با حس ششم قوى ، اهل كشف ، حافظ اسرار ، مهربان ، با معرفت .